«Հայաստանի Հանրապետության փորձագիտական կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը հանդիսանում է դատական փորձաքննություններ իրականացնող մասնագիտացված մարմին, որի պատմությունը սկսվում է դեռևս անցած դարի կեսերից։

Սկիզբը․ կրիմինալիստիկայի գիտահետազոտական լաբորատորիա

Կենտրոնի նախնական մոդելը ձևավորվել է 1959 թվականին, երբ Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության կառավարության 1959 թվականի ապրիլի 25-ի N 149 որոշմամբ Երևանի պետական համալսարանում ստեղծվեց կրիմինալիստիկայի գիտահետազոտական լաբորատորիա։

Լաբորատորիան իր գործունեությունը ծավալում էր երկու հիմնական ուղղությամբ․

• կրիմինալիստիկայի և դատական փորձագիտության բնագավառում գիտահետազոտական աշխատանքների իրականացում,
• ինչպես նաև դատական փորձաքննությունների կատարում` իրավապահ մարմինների ու դատարանների համար։

Այս լաբորատորիան դարձավ այն հիմքը, որի վրա հետագայում կառուցվեց Հայաստանի դատական փորձաքննությունների համակարգի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը։

Վերլուծական և իրավական զարգացում (1966–1971 թթ.)

1966 թվականին լաբորատորիան տեղափոխվեց ՀՍՍՀ Մինիստրների Սովետի իրավաբանական հանձնաժողովի ենթակայություն, ինչը պայմանավորված էր դատական փորձաքննությունների դերի աճով և դրանց իրավական կարգավորման անհրաժեշտությամբ։

Հետագայում՝ 1980 թվականից, լաբորատորիան գործեց արդեն որպես պետական հիմնարկ՝ «ՀՍՍՀ արդարադատության մինիստրության դատական փորձաքննությունների գիտահետազոտական լաբորատորիա» անվամբ՝ արդարադատության նախարարության ենթակայության ներքո։ Սա որակապես նոր փուլ էր, երբ դատական փորձաքննությունները հաստատապես ներառվեցին արդարադատության համակարգի կառուցվածքում։

Անկախ Հայաստանի փուլը և վերակազմավորման գործընթացը

Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո դատական փորձաքննությունների համակարգի արդիականացումն ու ինստիտուցիոնալ հզորացումը դարձան պետական կարևոր խնդիրներից մեկը։

Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի 1996 թվականի սեպտեմբերի 25-ի N 534 որոշմամբ Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության դատական փորձաքննությունների գիտահետազոտական լաբորատորիան վերակառուցվեց «Հայաստանի Հանրապետության փորձագիտական կենտրոն» պետական հիմնարկի։
Այս փոփոխությունը նպատակ ուներ՝

• համակարգել դատական փորձաքննությունները մեկ միասնական կառույցի շրջանակում,
• բարելավել փորձագիտական գործունեության կազմակերպումը,
• և ապահովել մասնագիտական բարձր ստանդարտներ։

Պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն (2002–2003 թթ.)

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2002 թվականի նոյեմբերի 23-ի N 1933-ն որոշմամբ «Հայաստանի Հանրապետության փորձագիտական կենտրոն» պետական հիմնարկը վերակազմակերպվեց «Հայաստանի Հանրապետության փորձագիտական կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության (ՊՈԱԿ)։

Կազմակերպությունը պետական գրանցում է ստացել 2003 թվականի հունվարի 7-ին և այդ օրվանից գործում է որպես պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն՝ պահպանելով իր հիմնական առաքելությունը՝

• ապահովել բարձրակողմ փորձագիտական ուսումնասիրություններ,
• աջակցել արդարադատության իրականացմանը մասնագիտական և օբյեկտիվ դատական փորձաքննությունների միջոցով,
• զարգացնել և կատարելագործել փորձագիտական մեթոդաբանությունը և գիտական մոտեցումները։

Փորձագիտական կենտրոնն այսօր

Ներկայումս «Հայաստանի Հանրապետության փորձագիտական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետությունում փորձագիտական ոլորտի առաջատար պետական կառույցներից մեկը։ Շարունակելով ավելի քան կեսդարյա իր պատմական ուղին՝ Կենտրոնը համադրում է հարուստ փորձը, գիտական մտածողությունը և ժամանակակից մասնագիտական չափանիշները՝ ապահովելով փորձաքննությունների բարձր որակ, ճշգրտություն և միջազգային ստանդարտներին համապատասխանություն։

Վերջին տարիներին Կենտրոնն անցել է ինտենսիվ զարգացում՝
• համալրվելով գերժամանակակից սարքավորումներով և տեխնիկական միջոցներով,
• ընդլայնելով բաժիններն ու գործունեության ուղղությունները,
• ներգրավելով լավագույն և բարձրակարգ մասնագետներին,
• ինչպես նաև կիրառելով նորարարական մեթոդաբանություններ։

Այսօր Կենտրոնն իրականացնում է այնպիսի եզակի և բարձր բարդության փորձաքննություններ, որոնք իրականացվում են բացառապես այս Կենտրոնում՝ դարձնելով այն երկրի համար անփոխարինելի և բացառիկ փորձագիտական հարթակ։

Կենտրոնն առանձնանում է նաև տարածաշրջանային նշանակությամբ․
այն համարվում է տարածաշրջանում լավագույն փորձաքննություններ իրականացնող կառույցը, որտեղ համադրվում են առաջավոր տեխնոլոգիաները, միջազգային մոտեցումները և փորձագիտական բարձր մակարդակը։

Կենտրոնի գործունեության հիմքում ամուր կերպով հաստատված են օրենքի գերակայության, օբյեկտիվության, անկախության և մասնագիտական պատասխանատվության սկզբունքները։ Այս արժեքներն են, որոնք ձևավորում են մեր առաքելությունը՝ տրամադրել գիտականորեն հիմնավորված, անաչառ և բարձր վստահության փորձաքննություններ, աջակցել արդարադատության համակարգին և ամրապնդել հանրային վստահությունը փորձագիտական ոլորտի նկատմամբ։

Այսօր Կենտրոնը ոչ միայն արտացոլում է իր պատմական ուղու կայուն հիմքերը, այլ նաև հանդիսանում է ոլորտի առաջ մղող ուժը՝ ներդնելով նորարար լուծումներ և բարձրացնելով փորձագիտական ծառայությունների որակը ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ տարածաշրջանի մակարդակով։